زمین در حین گردش خود به دور خورشید، گاهی از میان تودههای ذرات عبور میکند. این ذرات که به نام شهابواره شناخته میشوند، گاهاً بقایای مرگ یک ستاره دنبالهدار و گاهاً بقایای سیارکها هستند. هنگامی که این شهابوارهها به جو زمین برخورد میکنند، در آتش میسوزند و ما اثر سوختن آنها را مشاهده میکنیم.
در حالتهای خیلی نادر، ذرات بزرگی از این شهابوارهها ممکن است از جو زمین عبور کرده و به سطح زمین برسند، که این ذرات به عنوان شهاب سنگ شناخته میشوند. موزه کاخ نیاوران و گنبد مینا در پارک آب و آتش تهران نمونههایی از این شهاب سنگها را در اختیار دارند.
این حوادث بسیار نادر هستند و بهطور عمده در سفرهای رصدی ما به بارش شهاب سنگها شاهد نخواهیم بود. بیشتر آنچه ما مشاهده میکنیم، اثر سوختن شهابوارهها در جو زمین است که به آن به عنوان بارش شهابی معروف است.
بارش شهابی چیست؟
شهابها بقایای برخورد تودههای ذرات در فضا با جو زمین هستند که در طول گردش زمین به دور خورشید اتفاق میافتد. این برخورد با جو زمین، زمانی که این تودهها وارد جو میشوند، منجر به سوختن آنها میشود. این تودههای معلق در فضا به نام شهابواره شناخته میشوند و بعد از سوختن، با نام شهاب شناخته میشوند.
شهابوارهها در اکثر موارد، در برخورد با جو زمین، به جز رد نور، چیزی به جا نمیگذارند؛ اما در حوادث کمی، بخشهایی از آنها جدا شده و پس از عبور از جو، به سطح زمین میرسند. شهابوارهها اصطلاحاً بقایای ستارههای دنبالهدار از بین رفته یا سیارکهای کوچک هستند و برخورد تعداد زیادی از این تودهها با جو زمین، به وجود بارانی از نور در کهکشان منجر میشود که به آن بارش شهابی میگویند.
در زمان بارش شهابی، آنچه در زمین دیده میشود، واقعیتاً رد باقیمانده از سوختن شهابوارهها است. موزه کاخ نیاوران و گنبد مینا در پارک آب و آتش نمونههایی از شهابسنگهایی که در ایران به زمین برخورد کردهاند، نگهداری میکنند. بازدید از این شهابسنگها برای علاقهمندان به علم نجوم جذابتوجه خواهد بود. شدت و تعداد بارشهای شهابی در یک ساعت با پارامتر نشان داده میشود.
محققان در سالهای اخیر دنبالهدارهای ۴,۰۰۰ ساله را منشا اصلی بارشهای شهابی شناسایی کردهاند. بقایای این ذرات در مدارهای اطراف زمین در بازههای زمانی مشخص توجه کارشناسان را به خود جلب کرده و بررسیهای دانشمندان نتایج جالبتوجهی ارائه میکنند.
برخی از این آثار باقیمانده در مدارهای اطراف زمین بسیار کم سو و برخی شفاف و قابل تشخیص هستند.
زمان دقیق بارش شهابی؟
همانطور که اشاره شد، در دو ماه مرداد و آذر اوج بارش شهابی برساوشی و جوزایی را تجربه میکنیم. در این دو ماه، اگر به نقاطی سفر کنید که آسمان صاف، بدون ابر و غبار باشد و از آلودگی نوری دور باشید، میتوانید تعداد زیادی از شهابها را مشاهده کنید.
در بقیه روزهای سال نیز، اگر در همچنین نقاط باشید، در نیمههای شب با نگاه به آسمان، امکان دارد که شهابی از گوشهای از آسمان بگذرد.
انواع بارش های شهابی
- بارش کوهستانی جریان هوا به یک کوهستان برخورد کند و مجبور به صعود از آن شود با آهنگ بی درو سر میشود. اگر رطوبت به اندازهای کافی باشد، میتواند بارش برف یا باران ایجاد کند. این نوع بارش به دلیل وجود کوهستانها به آن بارش کوهستانی گفته میشود.
- بارش جبههای وقتی هوا گرم بر روی هوای سرد حرکت کرده و با آهنگ بی درو سرد میشود، قطعههای هوا به یکدیگر فشرده شده و ابرهای جبههای را تشکیل میدهند. این ابرها میتوانند به باران یا برف منجر شوند.
- بارش سیکلونی هنگامی که هوا گرم بر روی هوای سرد حرکت میکند، ابرهای سیکلونی ایجاد میشوند و پس از تراکم و تشکیل ابر، بارش باران یا برف اتفاق میافتد.
- بارش کنوکتیو صعود هوا به علت گرم شدن ناهمگن سطح زمین ایجاد میشود. این گرم شدن هوا ممکن است به دلیل عدم یکنواختی خصوصیات ساختمانی خاک یا اختلاف شیب نواحی مختلف باشد. هوای گرمتر به علت کاهش چگالی آن صعود کرده و با تراکم و تشکیل ابر، میتواند بارانی ایجاد کند. ۵
- بارش همگرایی اگر جریان هوا در امتداد یک خط متفاوت باشد و به صورت همگرا باشد، این باعث صعود هوا در امتداد آن خط میشود و بارش حاصل از این صعود را بارش همگرایی مینامند. این نوع بارش مثل باران آلیزه میتواند رخ دهد.
برای رصد بارش شهابی چه چیزهایی با خودمان ببریم؟
آیا برای مشاهده بارش شهابی، چه مواردی را باید با خود ببریم؟ اگر سفر به مناطق کویری با هدف تماشای بارش شهابی برساوشی در دستور روز شماست، کافیست تنها یک لایه لباس گرم برای شب با خود داشته باشید. اما اگر قصد دارید برای تماشای بارش شهابی جوزایی به مناطق کویری سفر کنید، حتماً باید چند لایه لباس گرم به همراه داشته باشید؛ زیرا شبهای پاییزی در این نواحی بسیار سرد میشوند.
در شبهای رصد، ممکن است به گونهای آسمان را مشاهده کنید که حتی احساس گرسنگی ننمایید؛ اما برای جلوگیری از مواجهه با افت فشار و مشکلات مرتبط، مناسب است همراه خود مقداری مغز و خوراکی کوچک داشته باشید و آنها را هر چند ساعت یکبار مصرف کنید. همچنین، در هر سفر به مناطق کویری، استفاده از پیادهروی در شب با کفشهای ساقدار توصیه میشود تا از گزیدگی ممکن از موجودات در امان باشید.
داشتن یک زیرانداز نرم نیز امکان راحتی در استراحت روی زمین را فراهم میکند و اینکه هیچ لحظه از تماشای شهابی بیاطلاع نمانید. به منظور حصول از تماشای بهتر، اجتناب از هر گونه آلودگی نوری، حتی نور سفید چراغ قوه، ضروری است.
برای رفع این مشکل، اگر چراغ قوه با نور قرمز در دسترس ندارید، میتوانید تکهای از طلق قرمز را جلوی چراغ گوشی یا چراغ قوهتان بچسبانید تا نور آن به شکل قرمز تابانده شود. از آنجایی که نور قرمز اثر کمتری در چشمان دارد، بهتر است از آن استفاده کنید.
