سفر به شهری که آسمان ندارد: رازهای مدفون در شهر زیرزمینی نوشآباد (اویی)
سفر به نوشآباد، سفر به یک مکان نیست؛ سفر به دلهرههای تاریخ، هوش نظامی باستان و تاریکیهای اسرارآمیز است. اگر آمادهاید تا از دالانهای تو در تو عبور کنید و روایتهای جنگ و گریز اجدادتان را بشنوید، با این راهنما همراه شوید.
تصور کنید در کوچهپسکوچههای یک شهر کویری قدم میزنید. آفتاب سوزان بر دیوارهای کاهگلی میتابد و سکوت ظهرگاهی همهجا را فرا گرفته است. اما درست زیر پای شما، در عمقی تاریک و خنک، شهری دیگر نفس میکشد؛ شهری که قرنها پنهان بود و ساکنانش برای زنده ماندن، آسمان آبی را با سقفهای سنگی معاوضه کرده بودند. اینجا «شهر زیرزمینی نوشآباد» است، معروف به «اویی»؛ بزرگترین شهر زیرزمینی دستکند جهان که شاهکاری از نبوغ مهندسی و غریزه بقای انسان ایرانی است.
نوشآباد کجاست؟ نگین پنهان کویر
شهر نوشآباد در قلب کویر مرکزی ایران، در استان اصفهان و تنها در ۵ تا ۱۰ کیلومتری شمال شهر کاشان واقع شده است. این شهر کوچک که حالا به لطف کشف عظیم زیر پایش شهرتی جهانی یافته، در دوران ساسانیان پایتخت انوشیروان ساسانی بوده است.
نکته شگفتانگیز اینجاست که تا حدود دو دهه پیش، هیچکس (حتی بسیاری از اهالی بومی) از وسعت و عظمت دقیق این سازه زیرزمینی خبر نداشت. ماجرا از آنجا شروع شد که یکی از اهالی هنگام حفر چاه فاضلاب در حیاط خانهاش، ناگهان به حفرهای عظیم سقوط کرد و این آغاز کشف رازی بود که ۱۵۰۰ سال در دل خاک خفته بود.
معماری حیرتانگیز: شهر سه طبقه
شهر زیرزمینی اویی (Ouyi) یک پناهگاه ساده نیست؛ یک ساختار مهندسیشده و پیچیده نظامی-دفاعی است. این شهر در سه طبقه مجزا حفر شده است که عمق آنها از ۴ متر شروع شده و تا ۱۸ متر زیر زمین میرسد.
طبقات تو در تو
نکته کلیدی در معماری اویی این است که طبقات با چاههای عمودی به هم متصل میشوند، اما نه به صورت مستقیم. مسیرها به گونهای طراحی شدهاند که حرکت در آنها به شکل حرف U یا L باشد. چرا؟ برای اینکه دشمن نتواند دید مستقیم داشته باشد و تیراندازی کند.
- طبقه اول: بیشتر شامل دالانهایی برای گمراه کردن دشمن و ورودیهای مخفی بوده است.
- طبقه دوم و سوم: محل اسکان پناهندگان، انبار آذوقه و فضاهای زندگی بوده است. جالب است بدانید که مسیر دسترسی به طبقات پایینتر بسیار دشوار طراحی شده تا هرکسی نتواند به راحتی وارد قلب پناهگاه شود.
سیستم تهویه مطبوع باستانی
شاید بزرگترین سوالی که برای گردشگران پیش میآید این است: «چگونه در عمق ۱۸ متری زمین نفس میکشیدند؟»
پاسخ در نبوغ مهندسان ساسانی نهفته است. سیستم تهویه شهر زیرزمینی نوشآباد بر اساس اختلاف فشار هوا کار میکند. کانالهای باریکی (مشابه بادگیرها و چاههای قنات) از سطح زمین تا عمق طبقات حفر شدهاند. این کانالها باعث میشوند هوا دائماً در جریان باشد. حتی امروز، وقتی در اعماق دالانها راه میروید، جریان هوای خنک و تازه را روی صورتتان حس میکنید. این سیستم چنان دقیق است که حتی با روشن کردن پیهسوزها و چراغهای روغنی در قدیم، اکسیژن محیط تمام نمیشد.
فلسفه پیدایش: چرا زیر زمین؟
نام «اویی» در گویش محلی کاشانی معادل «آهای» یا صدایی برای ندا دادن است. اما چرا مردم این شهر را ساختند؟
تاریخ ایران پر از تاخت و تاز اقوام بیگانه بوده است؛ از حمله مغولها گرفته تا یورش افغانها و راهزنان محلی. دشت کاشان به دلیل هموار بودن، دفاع طبیعی (مانند کوه) نداشت. بنابراین مردم نوشآباد استراتژی دفاعی خود را تغییر دادند: «اگر نمیتوانیم در سطح زمین بجنگیم، ناپدید میشویم.»
این شهر برای زندگی دائمی نبوده، بلکه پناهگاهی موقت در مواقع خطر محسوب میشده است. وقتی دیدهبانها گرد و خاک سپاه دشمن را در افق میدیدند، تمام جمعیت شهر به سرعت و از طریق ورودیهای مخفی (که گاهی داخل تنور نان یا طویله خانهها بود) به زیر زمین میرفتند. دشمن وارد شهر میشد و با شهری خالی از سکنه مواجه میشد، غافل از اینکه مردم درست زیر پای آنها در حال زندگی هستند.
تجربه بازدید: قدم زدن در دالانهای تاریخ
بازدید از اویی تجربهای متفاوت از هر موزه یا بنای تاریخی دیگر است.
ورود به دنیای زیرین:
برای ورود باید از پلههای زیادی پایین بروید. با هر پله، دمای هوا خنکتر و نور محیط کمتر میشود. دیوارها از جنس «ساروج» و خاک سفت هستند که جای تیشههایی که ۱۵۰۰ سال پیش بر آن خورده، هنوز دیده میشود.
دالانهای کوتاه و اتاقکها:
ارتفاع سقف در بسیاری از راهروها کوتاه است (حدود ۱۷۰ تا ۱۸۰ سانتیمتر). این کوتاهی عمدی بوده است تا مهاجمان احتمالی مجبور باشند خمیده حرکت کنند و قدرت مانور شمشیرزنی نداشته باشند. در دو طرف راهروها، اتاقکهای کوچکی حفر شده که محل نشستن خانوادهها بوده است.
روشنایی:
در فواصلی مشخص روی دیوارها، طاقچههای کوچکی برای قرار دادن «پیهسوز» (چراغهای روغنی با چربی حیوانات) تعبیه شده است. امروزه مسیر با نورپردازی الکتریکی روشن شده، اما تصور کنید در آن دوران، سوسوی نور آتش و سایههای رقصان روی دیوارها چه فضای وهمانگیزی ایجاد میکرده است.
تلههای مرگبار:
راهنماها احتمالاً چاههایی را به شما نشان میدهند که در وسط راهروها کنده شده و روی آن با درپوشهای فریبنده پوشانده میشده است. اگر سرباز دشمن بدون آشنایی وارد میشد، مستقیم به قعر چاه سقوط میکرد.
فرهنگ نوشآباد: فراتر از شهر زیرزمینی
سفر به نوشآباد فقط دیدن دالانهای زیرزمینی نیست. فرهنگ مردم این منطقه نیز بسیار غنی است.
- قهوه انوشه (قهوه نوشآباد): یکی از خاصترین نوشیدنیهای ایران در اینجاست. برخلاف قهوههای معمولی، قهوه سنتی نوشآباد (که بیشتر در مراسم مذهبی محرم پخته میشود اما در کافههای توریستی شهر هم یافت میشود) طعمی شبیه به معجون دارد. این قهوه ساعتها با ادویههای خاصی مثل هل، دارچین و گلاب میجوشد و طبعی بسیار گرم دارد. حتماً پس از بازدید از شهر زیرزمینی، خستگی خود را با یک فنجان از این قهوه در کنید.
- نان عباسعلی: نانی شیرین و محلی که معمولاً به عنوان سوغات یا میانوعده در این منطقه پخت میشود.
جاذبههای مکمل در اطراف
برای اینکه یک برنامه سفر یکروزه عالی داشته باشید، میتوانید بازدید از اویی را با مکانهای زیر ترکیب کنید:
مسجد جامع و مناره نوشآباد: بنایی با معماری آجری زیبا در نزدیکی ورودی شهر زیرزمینی.
قلعه خشتی نوشآباد (قلعه سیزآن): یک دژ خشتی عظیم مربوط به دوره سلجوقی و صفوی که دیوارهای بلند و برجهای دیدبانی آن هنوز پابرجاست.
خانههای تاریخی کاشان: (بروجردیها، طباطباییها) که در فاصله کوتاهی قرار دارند.
کویر ابوزیدآباد: اگر به کویرنوردی علاقه دارید، این کویر بکر در نزدیکی نوشآباد است.
باغ فین کاشان: تنها ۱۵ دقیقه رانندگی فاصله دارد.
اطلاعات کاربردی و نکات مهم برای گردشگران
برای اینکه بازدیدی خاطرهانگیز و بدون دردسر داشته باشید، حتماً این نکات را بخوانید:
بهترین زمان سفر
از آنجا که اویی زیر زمین است، دمای آن در تمام طول سال تقریباً ثابت و خنک است. بنابراین، چه در چله تابستان بروید و چه در زمستان، هوای مطبوعی در انتظار شماست. اما با توجه به اینکه برای رسیدن به آن باید از کویر عبور کنید، پاییز و اوایل بهار (مهر تا اردیبهشت) بهترین زمان برای سفر به منطقه کاشان و نوشآباد است.
هشدار فوبیا (تنگنا هراسی)
اگر دچار «کلاستروفوبیا» (تراس از محیطهای بسته و تنگ) هستید، این بازدید ممکن است برایتان آزاردهنده باشد. اگرچه تهویه مناسب است، اما راهروها باریک و سقفها کوتاه هستند و حسِ بودن در زیرِ زمین کاملاً ملموس است.
ورودیها
شهر زیرزمینی دو ورودی اصلی دارد که هر دو قابل بازدید هستند. معمولاً بلیتفروشی در ورودی شماره ۱ (نزدیک آبانبار) انجام میشود. گاهی اوقات به دلیل ازدحام یا مرمت، ممکن است مسیر بازدید یکطرفه باشد.
کفش و لباس مناسب
- کفش: حتماً کفش راحتی یا کتانی بپوشید. پلههای ورودی زیاد است و کف دالانها خاکی و ناهموار است. کفش پاشنهدار یا صندل اصلا مناسب نیست.
- لباس: نگران خاکی شدن لباستان نباشید، اما لباسی بپوشید که در آن راحت باشید و بتوانید گاهی خم شوید.
عکاسی
عکاسی با فلش مجاز است، اما نور کم محیط عکاسی را با موبایل کمی دشوار میکند. اگر دوربین حرفهای دارید، لنز واید (Wide) بهترین گزینه برای ثبت پرسپکتیو دالانهاست. سه پایه ممکن است دست و پا گیر باشد.
سخن پایانی: میراثی برای تابآوری
شهر زیرزمینی نوشآباد تنها تلی از خاک و دالان نیست؛ نمادی از «امید» و «نبوغ» ایرانیان در برابر سختیهاست. وقتی در آن دالانهای تاریک راه میروید، به مادرانی فکر کنید که کودکانشان را در آغوش میفشردند تا صدای گریهشان سکوت پناهگاه را نشکند، و به مردانی که با دست خالی و تیشه، دل زمین را شکافتند تا زندگی ادامه یابد.
اویی جایی است که تاریخ را نه از روی کاغذ، بلکه از طریق لمس دیوارهای سرد و استشمام بوی خاک مرطوب میآموزید. این شهر خاموش، بلندترین فریاد صلحطلبی مردمی است که به جای جنگیدن، راهی برای زنده ماندن آفریدند.
سفر خوبی به اعماق تاریخ داشته باشید!
